Салық кодексі (СК РК) — бұл Қазақстан Республикасында салық салуды, салықтарды, баждарды және басқа да міндетті төлемдерді есептеу, төлеу және бақылау тәртібін реттейтін негізгі заңнамалық акт. Оның қазақ тіліндегі ресми нұсқасы — бұл мемлекеттік органдар, бизнес, бухгалтерлер және азаматтар үшін бірінші есептегі құжат.

Тарыхы және қабылдау

Қазіргі Салық кодексі 2017 жылғы 25 желтоқсанда қабылданған (№ 120-VI ЗРК) және 2018 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген. Ол ескі 2008 жылғы Салық кодексін алмастырды. Жаңа кодекстің негізгі мақсаты — салық жүйесін жеңілдету, «Астана УРҚ» даму стратегиясына сәйкес келтіру, салықтық әкімшілендіруді азайту және электрондық хызмет көрсетуді дамыту.

Кодекстің құрылымы

Салық кодексі екі бөлімнен тұрады:

Бірінші бөлім: Жалпы бөлім

• Салық заңнамасы жүйесі: Конституция, Кодекс, нормативтік құқықтық актілер, халықаралық шарттар.
• Салықтық құқықтық қатынастар: салық төлеушілер, салық органдары, олардың құқықтары және міндеттері.
• Салыққа тіркелу және есепке қою: ЖСН (Жеке санаттық нөмір) / ССН (Салықтық санаттық нөмір) беру тәртібі.
• Салық есептілігі: декларациялар түрлері, мерзімдер, электрондық нысанда тапсыру (е-Салық, e-Инвойс жүйелері).
• Салықтық бақылау: камералдық және салықтық тексерулер (жоспарлы, жоспардан тыс, кедендік), мониторинг.
• Салықтық берешектерді өндіріп алу: мерзімдер, тәртіп, шектеу шаралары.
• Жауапкершілік: әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік (айыппұлдар, өсімпұлдар).
• Халықаралық салықтық ынтымақтастық: қосарланған салық салудан қорғау шарттары (DTT), ақпарат алмасу.

Екінші бөлім: Арнау бөлім (Салықтар түрлері)

Осы бөлімде әрбір салықтың салықтық объектісі, салықтық базасы, салық ставкасы, есептеу тәртібі және төлеу мерзімдері көзделген:

1. Корпоративтік табыс салығы (КТС) — заңды тұлғалар үшін (стандартты ставка — 20%).
2. Жеке табыс салығы (ЖТС) — жеке тұлғалар үшін (стандартты ставка — 10%, жекелеген табыстар үшін — 5%, 20%).
3. Қосылған құн салығы (ҚҚС) — ставка 12% (еркін сауда аймақтарында 0%).
4. Әлеуметтік салық (ӘС), жұмыс берушілер төлейді (жалақы фондының 9,5%).
5. Экологиялық салық — қоршаған ортаға зиянды әсер ету үшін.
6. Мүлік салығы, жылжымайтын мүлік иелері үшін.
7. Көлік құралдары салығы.
8. Жер салығы.
9. Әкелу баждары және кедендік баждар (ЕАЭС кедендік кодексімен бірге реттеледі).
10. Арнаулы салық режимдері: Жеке тұлғалардың кәсіпкерлік қызметі үшін (патент, жарнамалық патент, түсініктемелік патент, КСН — кәсіпкерлер үшін арнаулы салық режимі).

Қазақ тіліндегі ресми мәтінді қайдан табуға болады

Салық кодексінің қазақ тіліндегі актуалды, заңды күші бар мәтіні мына ресми ақпараттық-құқықтық жүйелерде жарияланған:

• «Әділет» АИЖ жүйесі (adilet.zan.kz), Әділет министрлігінің ресми порталы. Бұл бірінші есептегі көз.
• Е-Қаржы порталы (kgd.gov.kz) — Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитетінің ресми сайты. Мұнда кодекс пен оған түсініктемелер, нұсқаулықтар жарияланады.
• Ересептеу жүйесі (ereksel.kz), нормативтік құқықтық актілер банкі.
• «Парламент» баспа басылымы — ресми баспасөз басылымы.

Соңғы жылдардағы негізгі өзгерістер мен тенденциялар (2023–2026 жылдар)

Сіз берген ақпараттық деректерде (2026 жылғы күнтізбе бойынша) айтылғандай, кодекс сталкерленуде. Негізгі бағыттар:

А. Сайфактің цифрландыруы

• Е-Инвойс (Есеп-фактура): 2021 жылдан бастап міндетті енгізілді. Бұл ҚҚС есептеуін автоматтықтырды.
• Е-Салық: Салық есептілігін, өтініштерді, келісімшарттарды электрондық түрде жіберу.
• Онлайн-кассалар: Барлық төлемдер қабылдау нүктелерінде міндетті.
• Салықтық мониторинг: Үлкен салық төлеушілер үшін нақты уақыт режимінде деректер алмасу.

Б. КСН (Кәсіпкерлер үшін арнаулы салық режимі) жаңартуы

2023 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген жаңа КСН режимінде:

• Жылдық табыс шегі: 78 640 000 теңге (2024 жылға арналған, әр жыл индекстеледі).
• Ставкалар: Төлем қабілеттілігіне байланысты (1%, 3%, 4%, 6%, 7.5%, 10%).
• Жұмысшылар саны шектеусіз (бұрын, 30-ға дейін).
• Әлеуметтік салық (ӘС) және Жеке сақтандыруға жарналар (ЖСЖ) КСН ставкасына кірмей, жеке есептеледі.

В. Трансферттік бағалау және BEPS (Базасын астырау және пайдасын ауыстыру)

ЭКОЭ-ның BEPS жобасы талаптарына сәйкес:

• Үлкен ұлттық компаниялар үшін Есептілік стандарттысы (Country-by-Country Reporting) міндетті.
• Бағамдау құжаттамасы талаптары қаттыласты.
• Ұлттық компаниялар тобының консолидированды есептілігі (Pillar Two — минималдық 15% салық) енгізілуде.

Г. Инвестициялық преференциялар

Кодекстің 10-тарауына сәйкес, инвестициялық келісімшарттар бойынша:

• КТС — 0% (инвестициялық жоба бойынша табыс үшін).
• ҚҚС — 0% (импортталатын техника/оборудование үшін).
• Жер салығы және мүлік салығы — 10 жылға дейін 0%.

Практикада қолдану: неге қазақ тіліндегі мәтін маңызды?

1. Заңды күш: Соттарда, салық органдарында даулар шешілгенде ғана қазақ тіліндегі ресми мәтін негіз болып табылады (Орыс тілі де ресми, бірақ терминологиялық айырмашылықтар болуы мүмкін).
2. Терминология дәлдігі: «Салықтық база», «Салықтық агент», «Төлеуші» сияқты ұғымдардың дәл анықтамасы кодекстің 1-бабында (Жалпы ережелер) берілген.
3. Есептілік нысандары: Салық комитеті бекіткен декларация нысандары (200.00, 300.00, 400.00 және т.б.) кодекстің баптарына сілтеме жасайды.

Жиі кездесетін қателер мен оларды болдырмау

Көмекші құралдар және ресурстар

Салық кодексімен жұмыс істеуді жеңілдету үшін:

• Салық төлеушілер кабинеті (cabinet.kgd.gov.kz): Есептілік жөнелту, берешектерді тексеру, өтініш беру.
• Есептеу калькуляторлары: Қаржы министрлігі сайтында КТС, ЖТС, ҚҚС, КСН үшін онлайн калькуляторлар бар.
• Нормативтік актілер банкі (adilet.zan.kz): «Сілтемелер» бөлімінен кодекстің нақты бабына сілтеме жасауға болады (дееплинк).
• Салық комитетінің ресми Telegram/YouTube арналары: Жаңа түсініктемелер, вебинарлар, ЖАЖ (Жиі қойылатын сұрақтар).

Қорытынды

Қазақстан Республикасының Салық кодексі — бұл динамикалық құжат. Оның қазақ тіліндегі мәтінін тұрақты мониторингтеу, «Әділет» АИЖ жүйесіндегі өзгерістерді күнделікті тексеру, сондай-ақ е-Салық және е-Инвойс жүйелерін тиімді пайдалану — бизнес пен жеке тұлғалардың салықтық рисктерді минимизациялау және заңнама талаптарын орындау кепілігі.

Ескерту: Осы мақала ақпараттық сипатта. Конкреттік салықтық есептеулер мен заңды кеңестер үшін сертификатталған салық консультанттарына немесе аудиторлық компанияларға жүгіну ұсынылады.